خونریزی مغزی یکی از خطرناک ترین , اورژانس های پزشکی است که در آن یکی از رگ های خونی داخل یا اطراف مغز پاره شده و خون در بافت مغز یا فضای اطراف آن تجمع پیدا می کند. این خونریزی باعث افزایش فشار داخل جمجمه، کاهش خون رسانی به سلول های مغزی و آسیب به بافت مغز می شود. اگر بیمار در کوتاه ترین زمان ممکن تحت درمان قرار نگیرد، احتمال بروز عوارضی مانند فلج، اختلال گفتار، کاهش سطح هوشیاری یا حتی مرگ وجود دارد.
شدت این بیماری به محل خونریزی، حجم خون خارج شده، سرعت شروع درمان و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. برخی افراد تنها دچار سردرد شدید و ناگهانی می شوند، در حالی که برخی دیگر ممکن است ظرف چند دقیقه هوشیاری خود را از دست بدهند. به همین دلیل شناخت علائم اولیه و مراجعه فوری به اورژانس و یا ثبت نوبت دکتر نقش بسیار مهمی در افزایش شانس درمان و کاهش عوارض دارد.
به طور کلی، خونریزی مغزی نوعی سکته مغزی هموراژیک محسوب می شود و با سکته مغزی ناشی از انسداد رگ تفاوت دارد. عوامل مختلفی مانند فشار خون بالا، ضربه به سر، پارگی آنوریسم، ناهنجاری های عروقی، مصرف برخی داروها و اختلالات انعقادی می توانند باعث ایجاد آن شوند. امروزه با پیشرفت روش های تصویربرداری و درمان های جراحی و غیرجراحی، در بسیاری از موارد امکان کنترل خونریزی و بهبود بیمار وجود دارد، به شرط آنکه درمان بدون تأخیر آغاز شود.
علائم خونریزی مغزی چیست؟
علائم این بیماری معمولاً به صورت ناگهانی ظاهر می شوند، اما شدت آن ها در همه افراد یکسان نیست. محل خونریزی، میزان آسیب به مغز و سرعت افزایش فشار داخل جمجمه تعیین می کنند که بیمار چه علائمی را تجربه کند. در برخی موارد تنها یک سردرد بسیار شدید دیده می شود و در موارد دیگر بیمار دچار کاهش سطح هوشیاری یا تشنج خواهد شد.
برخی از افراد تصور دارند که خونریزی مغزی همیشه با بیهوشی همراه می باشد ، در حالی که امکان دارد بیمار در مراحل اولیه کاملاً هوشیاری داشته باشد اما علائمی مانند ضعف ناگهانی یک سمت بدن، اختلال در تکلم یا دوبینی را تجربه کند. به همین دلیل هر علامت عصبی ناگهانی باید جدی گرفته شود.
از مهم ترین علائم می توان به موارد زیر اشاره کرد:
سردرد بسیار شدید و ناگهانی
تهوع و استفراغ
بی حسی یا ضعف یک سمت بدن
اختلال گفتار
تاری دید یا دوبینی
اختلال تعادل
خواب آلودگی یا کاهش هوشیاری
تشنج
گیجی و اختلال در تمرکز
بیهوشی در موارد شدید
نکته مهم این است که همه بیماران تمام این علائم را ندارند. گاهی تنها یک علامت می تواند نشانه شروع خونریزی مغزی باشد و نیاز به بررسی فوری پزشکی داشته باشد.
علائم خونریزی مغزی خفیف
در برخی بیماران، خونریزی حجم کمی دارد یا در ناحیه ای از مغ ایجاد می شود که در مراحل اولیه فشار زیادی به بافت مغز وارد نمی کند. در چنین شرایطی علائم ممکن است خفیف باشند و فرد تصور کند که تنها دچار میگرن، خستگی یا افت فشار شده است.
شایع ترین علائم خونریزی خفیف عبارت اند از:
سردردی که به تدریج شدت پیدا می کند.
احساس گیجی یا کاهش تمرکز.
ضعف خفیف در دست یا پا.
مورمور شدن یک سمت بدن.
اختلال خفیف در تکلم.
دوبینی یا تاری دید گذرا.
سرگیجه بدون علت مشخص.
اگرچه این علائم ممکن است خفیف به نظر برسند، اما می توانند اولین هشدار آسیب مغزی باشند. تأخیر در مراجعه به پزشک ممکن است باعث گسترش خونریزی و تبدیل آن به یک وضعیت تهدیدکننده حیات شود.
علائم خونریزی مغزی شدید
سردرد انفجاری و بسیار شدید
استفراغ مکرر
از دست دادن هوشیاری
تشنج
فلج کامل یک سمت بدن
اختلال شدید گفتار
بی اختیاری ادرار
کاهش پاسخ به محرک ها
تنفس نامنظم
کما
وجود هر یک از این علائم به معنی یک اورژانس پزشکی است و بیمار باید بدون فوت وقت به نزدیک ترین مرکز درمانی منتقل شود. درمان زودهنگام می تواند از آسیب دائمی مغز جلوگیری کند و احتمال زنده ماندن بیمار را افزایش دهد.
علائم خونریزی مغزی در سالمندان
سالمندان بیش از سایر گروه های سنی در معرض خونریزی مغزی قرار دارند، زیرا با افزایش سن، دیواره رگ های خونی به تدریج استحکام خود را از دست می دهد. علاوه بر این، بیماری هایی مانند فشار خون بالا، دیابت، بیماری های قلبی و مصرف داروهای رقیق کننده خون که در این سنین شایع تر هستند، احتمال بروز این عارضه را افزایش می دهند. به همین دلیل، بروز هرگونه تغییر ناگهانی در وضعیت جسمی یا ذهنی سالمندان باید با دقت بررسی شود.
تشخیص خونریزی مغزی در سالمندان همیشه آسان نیست، زیرا علائم آن ممکن است به تدریج ظاهر شوند با پیشرفت خونریزی، علائم واضح تر می شوند و ممکن است بیمار در حفظ تعادل هنگام راه رفتن دچار مشکل شود یا بدون دلیل مشخص زمین بخورد. ضعف یا بی حسی در یک دست یا پا، اختلال در تکلم، سردرد ناگهانی، کاهش سطح هوشیاری و گیجی شدید نیز از نشانه هایی هستند که می توانند به خونریزی مغزی اشاره داشته باشند. در برخی سالمندان، تنها علامت اولیه یک زمین خوردن ساده یا خواب آلودگی غیرمعمول است، در حالی که در واقع خونریزی داخل جمجمه در حال پیشرفت است.
خونریزی مغزی در کودکان و نوزادان
اگرچه خونریزی مغزی در کودکان و نوزادان نسبت به بزرگسالان شیوع کمتری دارد، اما در صورت وقوع می تواند عوارض جدی و گاهی تهدیدکننده حیات ایجاد کند. علت بروز این بیماری در کودکان با بزرگسالان تفاوت دارد و بیشتر به اختلالات مادرزادی عروق مغز، بیماری های انعقادی، آسیب های هنگام تولد، ضربه به سر، عفونت های شدید یا برخی بیماری های نادر مرتبط است.
تشخیص این عارضه در نوزادان دشوارتر است، زیرا آن ها قادر به بیان علائم خود نیستند. به همین دلیل، والدین باید به هرگونه تغییر غیرطبیعی در رفتار یا وضعیت جسمی نوزاد توجه داشته باشند. برای مثال، گریه مداوم و غیرقابل آرام شدن، خواب آلودگی بیش از حد، امتناع از شیر خوردن، استفراغ های مکرر، تشنج، برآمدگی ملاج و کاهش واکنش به صدا یا محیط اطراف می توانند از علائم هشداردهنده باشند و نباید نادیده گرفته شوند.
علت خونریزی مغزی چیست؟
ایجاد خونریزی در مغز معمولاً نتیجه پارگی یکی از رگ های خونی است. این پارگی می تواند به دلیل آسیب مستقیم به رگ، ضعیف شدن دیواره عروق یا افزایش ناگهانی فشار داخل رگ ها رخ دهد. زمانی که رگ پاره می شود، خون به جای جریان یافتن در مسیر طبیعی خود، وارد بافت مغز یا فضای اطراف آن شده و به سلول های عصبی آسیب می رساند. علاوه بر آسیب مستقیم، تجمع خون باعث افزایش فشار داخل جمجمه نیز می شود که خود می تواند عملکرد طبیعی مغز را مختل کند.
در بسیاری از بیماران، تنها یک عامل باعث بروز خونریزی مغزی نمی شود، بلکه ترکیبی از عوامل خطر مانند فشار خون کنترل نشده، بیماری های عروقی، مصرف داروهای ضدانعقاد یا افزایش سن در کنار هم احتمال بروز این عارضه را افزایش می دهند.
فشار خون بالا
فشار خون بالا مهم ترین و شایع ترین علت خونریزی مغزی در سراسر جهان به شمار می رود. زمانی که فشار خون برای مدت طولانی کنترل نشود، به تدریج به دیواره رگ های کوچک مغز آسیب وارد می کند. این آسیب باعث نازک و ضعیف شدن رگ ها می شود و در نهایت ممکن است یکی از آن ها پاره شده و خون وارد بافت مغز شود. به همین دلیل، پزشکان فشار خون بالا را مهم ترین عامل خطر قابل پیشگیری برای خونریزی در مغز می دانند.
علاوه بر فشار خون بالا، عواملی مانند مصرف بیش از حد نمک، اضافه وزن و چاقی، دیابت، استعمال دخانیات، کم تحرکی، استرس مزمن و قطع خودسرانه داروهای کنترل فشار خون، خطر پارگی رگ های مغزی را افزایش می دهند. به همین دلیل، اندازه گیری منظم فشار خون، رعایت رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی کافی و مصرف منظم داروهای تجویزشده، از مؤثرترین راهکارهای پیشگیری از این نوع خونریزی محسوب می شوند.
ضربه به سر
ضربه به سر یکی دیگر از مهم ترین علل خونریزی در مغز است و می تواند در اثر تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع، آسیب های ورزشی یا زمین خوردن ایجاد شود. اگرچه این مشکل در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما در ورزشکاران، موتورسواران، سالمندان و افرادی که داروهای رقیق کننده خون مصرف می کنند، شیوع بیشتری دارد.
شدت ضربه همیشه با میزان آسیب مغزی ارتباط مستقیم ندارد. در برخی موارد، حتی یک ضربه نسبتاً خفیف نیز می تواند باعث پارگی عروق و ایجاد خونریزی داخل جمجمه شود، به ویژه در سالمندان که با افزایش سن، رگ های خونی و بافت مغز حساس تر می شوند.
آنوریسم مغزی و ناهنجاری های عروقی
آنوریسم مغزی یکی از مهم ترین علل خونریزی مغزی غیرتروماتیک است. در این وضعیت، بخشی از دیواره یکی از شریان های مغز ضعیف شده و به صورت یک برآمدگی کوچک درمی آید. این برآمدگی با گذشت زمان و افزایش فشار خون ممکن است پاره شود و باعث خونریزی ناگهانی، به ویژه خونریزی ساب آراکنوئید، شود که یکی از خطرناک ترین انواع خونریزی در مغز محسوب می شود.
بیشتر افراد مبتلا به آنوریسم تا زمان پارگی آن هیچ علامتی ندارند و ممکن است سال ها بدون اطلاع از وجود این مشکل زندگی کنند. با این حال، در برخی موارد که اندازه آنوریسم بزرگ تر باشد، فشار واردشده بر اعصاب اطراف می تواند علائمی مانند دوبینی، افتادگی پلک، درد پشت یا اطراف چشم و اختلالات بینایی ایجاد کند.
احتمال پارگی آنوریسم در افرادی که فشار خون بالا دارند، سیگار می کشند، سابقه خانوادگی آنوریسم مغزی دارند یا با افزایش سن مواجه هستند، بیشتر است. همچنین مصرف برخی مواد مخدر محرک مانند کوکائین می تواند خطر پارگی آنوریسم را به طور قابل توجهی افزایش دهد.
ناهنجاری های شریانی وریدی (AVM)
ناهنجاری شریانی وریدی یا AVM یک اختلال مادرزادی در عروق مغزی است که در آن شریان ها و وریدها بدون وجود مویرگ ها مستقیماً به یکدیگر متصل می شوند. این ساختار غیرطبیعی باعث می شود فشار زیادی به دیواره رگ ها وارد شود و احتمال پارگی آن ها افزایش یابد.
بسیاری از افراد تا زمان بروز خونریزی از وجود AVM اطلاع ندارند. برخی نیز ممکن است قبل از خونریزی دچار تشنج، سردردهای مکرر یا علائم عصبی شوند.
روش درمان AVM به اندازه، محل و خطر پارگی آن بستگی دارد و ممکن است شامل جراحی، آمبولیزاسیون یا رادیوسرجری باشد.
مصرف داروهای رقیق کننده خون و سایر عوامل خطر
داروهای رقیق کننده خون مانند وارفارین، ریواروکسابان، آپیکسابان و برخی داروهای ضدپلاکت برای پیشگیری از لخته شدن خون تجویز می شوند، اما در صورت مصرف نادرست یا افزایش بیش از حد اثر دارو، احتمال خونریزی داخل جمجمه افزایش پیدا می کند.
البته این داروها نباید بدون نظر پزشک قطع شوند، زیرا قطع خودسرانه آن ها می تواند خطر سکته مغزی یا حمله قلبی را افزایش دهد.
علاوه بر داروها، عوامل دیگری نیز احتمال خونریزی را بیشتر می کنند، از جمله:
افزایش سن
دیابت
کلسترول بالا
مصرف سیگار
مصرف زیاد الکل
مصرف مواد مخدر محرک
اختلالات انعقادی
بیماری های کبدی
تومورهای مغزی
برخی بیماری های ارثی عروق
کاهش یا کنترل این عوامل خطر می تواند احتمال بروز خونریزی مغزی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
انواع خونریزی مغزی
پزشکان خونریزی مغزی را بر اساس محل تجمع خون دسته بندی می کنند، زیرا محل خونریزی تأثیر مستقیمی بر علائم، شدت بیماری، روش درمان و پیش آگهی بیمار دارد. برخی از انواع خونریزی بیشتر پس از ضربه به سر ایجاد می شوند، در حالی که برخی دیگر معمولاً در اثر فشار خون بالا یا پارگی آنوریسم رخ می دهند.
جدول زیر مهم ترین انواع خونریزی مغزی را نشان می دهد:
تشخیص دقیق نوع خونریزی تنها با تصویربرداری مانند سی تی اسکن یا ام آر آی امکان پذیر است و انتخاب روش درمان نیز بر اساس همین یافته ها انجام می شود.
روش های تشخیص خونریزی مغزی چیست؟
تشخیص سریع خونریزی در مغز یکی از مهم ترین عوامل در کاهش آسیب مغزی و افزایش شانس درمان موفق است. پزشکان به محض مشکوک شدن به این عارضه، بررسی های تشخیصی را آغاز می کنند تا علاوه بر تأیید وجود خونریزی، محل دقیق، حجم خونریزی و علت ایجاد آن را مشخص کنند. هرچه این روند سریع تر انجام شود، احتمال جلوگیری از آسیب دائمی سلول های مغز بیشتر خواهد بود.
تشخیص این بیماری تنها به یک آزمایش یا تصویربرداری محدود نمی شود. پزشک ابتدا علائم بیمار و سابقه پزشکی او را بررسی می کند و سپس با استفاده از روش های تصویربرداری و آزمایش های تکمیلی، اطلاعات دقیق تری درباره وضعیت مغز به دست می آورد. این اطلاعات در انتخاب بهترین روش درمان، از درمان دارویی گرفته تا جراحی، نقش تعیین کننده ای دارند.
معاینه و ارزیابی علائم
اولین قدم در تشخیص، معاینه بالینی بیمار است. پزشک با بررسی وضعیت هوشیاری، قدرت عضلات، گفتار، بینایی، تعادل و واکنش مردمک چشم ها می تواند محل احتمالی آسیب مغزی را تا حدودی تشخیص دهد. همچنین سابقه بیماری هایی مانند فشار خون بالا، مصرف داروهای رقیق کننده خون، بیماری های قلبی یا ضربه اخیر به سر نیز بررسی می شود.
در این مرحله معمولاً از مقیاس کمای گلاسگو (Glasgow Coma Scale) برای ارزیابی سطح هوشیاری استفاده می شود. این مقیاس بر اساس پاسخ چشمی، کلامی و حرکتی بیمار، شدت آسیب مغزی را مشخص می کند. با این حال، معاینه بالینی به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست و باید با تصویربرداری تکمیل شود.
سی تی اسکن، ام آر آی و سایر روش های تصویربرداری
اصلی ترین روش تشخیص خونریزی مغزی، سی تی اسکن بدون تزریق ماده حاجب است. این تصویربرداری در مدت کوتاهی انجام می شود و معمولاً اولین بررسی است که در اورژانس درخواست می شود. سی تی اسکن می تواند محل خونریزی، حجم خون، فشار واردشده به مغز و در برخی موارد شکستگی جمجمه را نیز نشان دهد.
در صورتی که پزشک به بررسی دقیق تر بافت مغز نیاز داشته باشد، انجام ام آر آی (MRI) را توصیه می کند. ام آر آی جزئیات بیشتری از ساختار مغز ارائه می دهد و برای تشخیص خونریزی های کوچک، قدیمی یا ضایعاتی مانند تومورهای مغزی و برخی ناهنجاری های عروقی کاربرد دارد. در بعضی بیماران نیز از سی تی آنژیوگرافی یا ام آر آنژیوگرافی برای بررسی دقیق رگ های مغز استفاده می شود.
آنژیوگرافی عروق مغزی
اگر احتمال داده شود که خونریزی به دلیل پارگی آنوریسم یا ناهنجاری های عروقی مانند AVM ایجاد شده باشد، پزشک ممکن است انجام آنژیوگرافی مغزی را توصیه کند. در این روش، یک کاتتر باریک از طریق شریان کشاله ران یا مچ دست وارد رگ های بدن شده و به سمت عروق مغزی هدایت می شود. سپس با تزریق ماده حاجب، تصاویر بسیار دقیقی از رگ های مغز تهیه می شود.
آنژیوگرافی دقیق ترین روش برای بررسی عروق مغزی محسوب می شود و علاوه بر تشخیص علت خونریزی، در برخی موارد امکان انجام درمان هایی مانند کویلینگ نیز هم زمان با همین روش وجود دارد. به همین دلیل، این تکنیک نقش مهمی در مدیریت بیماران مبتلا به آنوریسم یا ناهنجاری های عروقی دارد.
آزمایش های تکمیلی
پس از تأیید خونریزی، پزشک برای ارزیابی وضعیت عمومی بیمار و شناسایی علت زمینه ای، آزمایش های مختلفی درخواست می کند. این آزمایش ها به تشخیص اختلالات انعقادی، بررسی عملکرد اندام های حیاتی و برنامه ریزی برای درمان کمک می کنند.
مهم ترین آزمایش های تکمیلی شامل بررسی شمارش سلول های خونی، تست های انعقاد خون، قند خون، عملکرد کلیه و کبد، الکترولیت های خون و نوار قلب هستند. در برخی بیماران نیز بسته به شرایط، آزمایش های تخصصی تری برای بررسی بیماری های انعقادی یا اختلالات ژنتیکی انجام می شود تا علت اصلی خونریزی مشخص شود.
چه کسانی در معرض خونریزی مغزی هستند؟
اگرچه این بیماری ممکن است در هر سنی رخ دهد، اما احتمال بروز آن در برخی افراد بیشتر است. افزایش سن، ابتلا به بیماری های زمینه ای و برخی عادات سبک زندگی، مهم ترین عواملی هستند که خطر خونریزی مغزی را افزایش می دهند. البته بسیاری از این عوامل قابل کنترل هستند و با اصلاح شیوه زندگی یا درمان مناسب می توان احتمال بروز بیماری را کاهش داد.
افرادی که به فشار خون بالا مبتلا هستند، بیشترین خطر را دارند؛ زیرا فشار مداوم به دیواره رگ ها باعث ضعیف شدن آن ها و افزایش احتمال پارگی می شود. همچنین سالمندان، افراد مبتلا به دیابت، بیماران دارای آنوریسم مغزی یا ناهنجاری های عروقی، افرادی که داروهای رقیق کننده خون مصرف می کنند و کسانی که سابقه ضربه شدید به سر دارند، بیش از سایرین در معرض این عارضه قرار می گیرند.
علاوه بر این، مصرف سیگار، نوشیدنی های الکلی، مواد مخدر محرک، چاقی، کم تحرکی و رژیم غذایی پرنمک نیز احتمال بروز خونریزی در مغز را افزایش می دهند. کنترل فشار خون، ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم و پیگیری درمان بیماری های زمینه ای از مهم ترین اقدامات برای کاهش این خطر محسوب می شوند.
عوارض خونریزی مغزی چیست؟
عوارض خونریزی مغزی به عوامل مختلفی مانند محل خونریزی، حجم خون خارج شده، مدت زمان شروع درمان و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. برخی بیماران پس از درمان به زندگی طبیعی بازمی گردند، اما در موارد شدید ممکن است آسیب های عصبی دائمی ایجاد شود.
در ساعات اولیه، مهم ترین خطر افزایش فشار داخل جمجمه است که می تواند جریان خون طبیعی مغز را مختل کرده و باعث آسیب بیشتر سلول های عصبی شود. در صورت کنترل نشدن این وضعیت، احتمال کاهش سطح هوشیاری، کما یا حتی مرگ وجود دارد.
پس از کنترل خونریزی نیز ممکن است بیمار با عوارضی مانند ضعف یا فلج اندام ها، اختلال گفتار، مشکلات حافظه و تمرکز، اختلال در بلع، تشنج، مشکلات بینایی، کاهش تعادل یا تغییرات رفتاری مواجه شود. شدت این عوارض در افراد مختلف یکسان نیست و بسیاری از آن ها با توان بخشی مناسب، شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی، به مرور زمان بهبود پیدا می کنند.
امروزه با پیشرفت روش های درمانی و شروع سریع درمان، شانس بهبود بیماران نسبت به گذشته افزایش یافته است. با این حال، مراجعه فوری به مراکز درمانی همچنان مهم ترین عامل در کاهش عوارض و افزایش احتمال بهبودی کامل به شمار می رود.
انواع درمان خونریزی مغزی
درمان خونریزی مغزی به علت ایجاد خونریزی، محل آن، حجم خون خارج شده، سن بیمار و وضعیت عمومی او بستگی دارد. هدف اصلی درمان، متوقف کردن خونریزی، کاهش فشار داخل جمجمه، جلوگیری از آسیب بیشتر به سلول های مغزی و درمان علت زمینه ای است. به همین دلیل، پس از تشخیص، تیمی متشکل از متخصص مغز و اعصاب، جراح مغز و اعصاب و پزشک مراقبت های ویژه، بهترین روش درمان را برای هر بیمار انتخاب می کنند.
در برخی بیماران، کنترل دقیق فشار خون و درمان دارویی برای جلوگیری از پیشرفت خونریزی کافی است، اما در موارد شدید یا زمانی که حجم خونریزی زیاد باشد، ممکن است انجام جراحی ضروری باشد. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال بهبود بیمار و کاهش عوارض دائمی بیشتر خواهد بود.
اقدامات اورژانسی
اولین ساعات پس از بروز خونریزی در مغز، حیاتی ترین مرحله درمان است. به همین دلیل، پس از انتقال بیمار به اورژانس، ابتدا وضعیت تنفس، گردش خون، سطح هوشیاری و علائم حیاتی بررسی و پایدار می شود. در صورت کاهش اکسیژن خون، اکسیژن تراپی یا در موارد شدید، استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی انجام می شود.
هم زمان، فشار خون بیمار به دقت کنترل می شود، زیرا افزایش فشار خون می تواند باعث ادامه خونریزی شود. اگر بیمار داروهای رقیق کننده خون مصرف کرده باشد، پزشک در صورت نیاز از داروهای خنثی کننده اثر آن ها استفاده می کند تا روند خونریزی متوقف شود. همچنین در صورت افزایش فشار داخل جمجمه، اقدامات درمانی برای کاهش این فشار آغاز می شود.
درمان دارویی
درمان دارویی با توجه به علت خونریزی و وضعیت بیمار انجام می شود و هدف آن جلوگیری از پیشرفت آسیب مغزی و کنترل عوارض بیماری است. داروهای کاهش دهنده فشار خون، داروهای ضدتشنج، داروهای کنترل فشار داخل جمجمه و در صورت نیاز داروهای اصلاح کننده اختلالات انعقادی از جمله درمان هایی هستند که ممکن است برای بیمار تجویز شوند.
در صورتی که علت خونریزی فشار خون بالا باشد، کنترل دقیق فشار خون یکی از مهم ترین اقدامات درمانی است. همچنین اگر بیمار دچار تب، افزایش قند خون یا اختلالات الکترولیتی باشد، این مشکلات نیز هم زمان درمان می شوند، زیرا هر یک از آن ها می توانند روند بهبود مغز را کندتر کنند.
کلیپس کردن (Clipping) یا کویلینگ (Coiling)
اگر خونریزی به علت پارگی آنوریسم مغزی ایجاد شده باشد، پزشک معمولاً یکی از دو روش کلیپس کردن یا کویلینگ را برای جلوگیری از خونریزی مجدد انتخاب می کند.
در روش کلیپس کردن، جراح طی عمل جراحی، یک گیره فلزی کوچک روی گردن آنوریسم قرار می دهد تا جریان خون به داخل آن متوقف شود. این روش سابقه طولانی دارد و همچنان یکی از درمان های مؤثر برای برخی بیماران محسوب می شود.
در روش کویلینگ، بدون نیاز به جراحی باز، یک کاتتر از طریق شریان کشاله ران یا مچ دست وارد رگ های مغز می شود و سیم های بسیار ظریفی داخل آنوریسم قرار می گیرند. این سیم ها باعث ایجاد لخته کنترل شده در داخل آنوریسم شده و از خونریزی مجدد جلوگیری می کنند. انتخاب بین این دو روش به اندازه آنوریسم، محل قرارگیری آن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
جراحی خونریزی مغزی
در برخی بیماران، حجم خونریزی به اندازه ای زیاد است که باعث افزایش شدید فشار داخل جمجمه یا فشرده شدن بافت مغز می شود. در این شرایط، جراحی بهترین گزینه برای نجات جان بیمار است.
هدف جراحی خارج کردن لخته خون، کاهش فشار واردشده بر مغز و در صورت امکان، ترمیم رگ آسیب دیده است. نوع جراحی به محل خونریزی بستگی دارد و ممکن است شامل کرانیوتومی، تخلیه هماتوم یا سایر روش های جراحی مغز باشد.
پس از جراحی نیز بیمار معمولاً چند روز در بخش مراقبت های ویژه بستری می شود تا وضعیت مغز، فشار داخل جمجمه و علائم حیاتی او به طور مداوم تحت نظر باشد. پس از پایدار شدن شرایط، مرحله توان بخشی آغاز می شود که نقش مهمی در بازگشت عملکرد طبیعی بیمار دارد.
آیا می توان از خونریزی مغزی پیشگیری کرد؟
اگرچه نمی توان از همه موارد خونریزی مغزی پیشگیری کرد، اما بسیاری از عوامل خطر قابل کنترل هستند و با رعایت چند اصل ساده می توان احتمال ابتلا را به میزان قابل توجهی کاهش داد. مهم ترین اقدام، کنترل فشار خون است؛ زیرا فشار خون بالا شایع ترین علت این بیماری محسوب می شود.
همچنین ترک سیگار، محدود کردن مصرف نوشیدنی های الکلی، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم و کنترل بیماری هایی مانند دیابت و افزایش چربی خون، نقش مهمی در حفظ سلامت عروق مغزی دارند. افرادی که داروهای رقیق کننده خون مصرف می کنند نیز باید این داروها را دقیقاً مطابق دستور پزشک مصرف کرده و از قطع یا تغییر خودسرانه آن ها خودداری کنند.
در افرادی که سابقه خانوادگی آنوریسم مغزی یا ناهنجاری های عروقی دارند، انجام بررسی های دوره ای در صورت توصیه پزشک می تواند به تشخیص زودهنگام این مشکلات و پیشگیری از پارگی آن ها کمک کند.
سخن پایانی
خونریزی مغزی یکی از جدی ترین بیماری های مغز و اعصاب است که می تواند در مدت کوتاهی جان بیمار را تهدید کند. با این حال، تشخیص سریع، انتقال فوری به مرکز درمانی و شروع به موقع درمان، نقش بسیار مهمی در کاهش عوارض و افزایش شانس بهبودی دارند. آگاهی از علائم هشداردهنده، کنترل فشار خون، ترک سیگار، اصلاح سبک زندگی و پیگیری بیماری های زمینه ای از مهم ترین اقداماتی هستند که می توانند خطر بروز این بیماری را کاهش دهند. در صورت مشاهده هرگونه علامت مشکوک، مراجعه فوری به اورژانس بهترین تصمیم برای حفظ سلامت و جان بیمار خواهد بود.
منابع :
Merck Manual Professional Edition – Intracerebral Hemorrhage
Merck Manual Professional – Intracerebral Hemorrhage
PubMed – Intracerebral Hemorrhage: A Common yet Disproportionately Deadly Stroke Subtype
