پنوموکونیوز گروهی از بیماری های شغلی ریه است که در اثر استنشاق طولانی مدت گردوغبارهای معدنی، فلزی یا صنعتی ایجاد می شود و با التهاب، زخم و فیبروز بافت ریه همراه است. این بیماری بیشتر در معدن کاران، کارگران ساختمان، ریخته گری، سنگ بری و صنایع مرتبط با زغال سنگ و آزبست دیده می شود. شدت بیماری به نوع و مقدار گردوغبار، مدت تماس و استفاده از تجهیزات محافظتی بستگی دارد.
پنوموکونیوز معمولاً به آرامی پیشرفت می کند و ممکن است فرد در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی نداشته باشد. با ادامه تماس، ذرات استنشاق شده در بخش های عمقی ریه تجمع پیدا می کنند و پاسخ التهابی بدن را فعال می سازند. در ادامه، بافت طبیعی ریه ممکن است به بافت اسکار یا فیبروتیک تبدیل شود و توانایی ریه برای تبادل اکسیژن کاهش یابد. این بیماری یک تشخیص واحد با یک عامل مشخص نیست؛ بلکه اصطلاحی برای چند بیماری ریوی ناشی از گردوغبارهای شغلی محسوب می شود. سیلیکوز، آزبستوز، آنتراکوز و بیماری ریه کارگران زغال سنگ از شناخته شده ترین انواع آن هستند.
علائم و نشانه های پنوموکونیوز چیست؟
علائم پنوموکونیوز به نوع گردوغبار، مدت تماس و میزان آسیب ریه بستگی دارد؛ اما شایع ترین نشانه ها شامل تنگی نفس، سرفه مداوم، خلط، کاهش تحمل فعالیت و احساس فشار در قفسه سینه هستند. بسیاری از بیماران در آغاز بیماری علامت ندارند و زمانی به پزشک مراجعه می کنند که آسیب ریوی پیشرفت کرده یا فعالیت های روزمره برایشان دشوار شده است.
علائم ممکن است در طول چند ماه یا چند سال ایجاد شوند. برخی افراد پس از سال ها تماس شغلی، تنها در هنگام بالا رفتن از پله یا راه رفتن سریع دچار نفس تنگی می شوند. در مقابل، تماس شدید با غبار سیلیس یا برخی مواد صنعتی می تواند به شکل سریع تر و تهاجمی تری به ریه آسیب بزند.
علائم اولیه پنوموکونیوز چیست؟
علائم اولیه پنوموکونیوز معمولاً خفیف و تدریجی هستند و بیشتر به شکل سرفه خشک یا همراه با خلط، تنگی نفس هنگام فعالیت و کاهش توانایی انجام کارهای سنگین ظاهر می شوند. در بسیاری از افراد، تب یا درد شدید وجود ندارد و همین موضوع باعث می شود نشانه ها با خستگی معمولی یا سرماخوردگی اشتباه گرفته شوند.
در مراحل ابتدایی، آسیب ریه ممکن است هنوز ظرفیت تنفسی را به شکل محسوسی کاهش نداده باشد. فرد شاید هنگام استراحت کاملاً طبیعی نفس بکشد، اما در فعالیت هایی مانند دویدن، حمل بار، بالا رفتن از پله یا کار در محیط گرم، زودتر از گذشته نفس کم بیاورد.
علائم اولیه می توانند شامل موارد زیر باشند:
سرفه مداوم، خشک یا همراه با مقدار کمی خلط
تنگی نفس هنگام فعالیت و کاهش توانایی انجام کارهای بدنی
خس خس سینه یا احساس سنگینی در قفسه سینه
خستگی زودرس و کاهش استقامت نسبت به گذشته
افزایش دفعات عفونت های تنفسی یا طولانی شدن دوره بهبود آن ها
احساس نیاز به استراحت بیشتر پس از فعالیت های معمول
اگر چنین علائمی در فردی که با گردوغبار معدن، سنگ، سیمان، آزبست، فلزات یا زغال سنگ کار می کند بیش از چند هفته ادامه پیدا کند، ارزیابی پزشکی ضروری است. شروع زودهنگام بررسی به پزشک کمک می کند پیش از ایجاد فیبروز گسترده، تماس شغلی را کاهش دهد و بیماری های مشابه را از یکدیگر تشخیص دهد.
علائم پنوموکونیوز پیشرفته چیست؟
علائم پنوموکونیوز پیشرفته زمانی بروز می کنند که التهاب و فیبروز، بخش قابل توجهی از ظرفیت تنفسی را مختل کرده باشند؛ در این مرحله تنگی نفس ممکن است هنگام فعالیت سبک یا حتی استراحت، سرفه شدید، خلط فراوان، کبودی لب ها و تورم پاها ایجاد شود. کاهش اکسیژن خون، فشار بر قلب راست و نارسایی تنفسی از نشانه های هشداردهنده مراحل شدید هستند.
با پیشرفت اسکار ریوی، ریه انعطاف پذیری خود را از دست می دهد و برای دم و بازدم به تلاش بیشتری نیاز دارد. بیمار ممکن است هنگام صحبت کردن، لباس پوشیدن یا راه رفتن در خانه دچار نفس تنگی شود. خواب شبانه نیز در برخی افراد به دلیل سرفه یا کمبود اکسیژن مختل می شود.
علائم پیشرفته یا هشداردهنده عبارت اند از:
تنگی نفس شدید هنگام فعالیت های سبک یا در زمان استراحت
سرفه مداوم با خلط فراوان یا خلط خونی
کبودی لب ها و نوک انگشتان
کاهش وزن ناخواسته، ضعف عمومی و خستگی شدید
تورم پاها، تپش قلب یا احساس فشار در قفسه سینه
گیجی، خواب آلودگی یا کاهش سطح هوشیاری در اثر افت اکسیژن
عفونت های مکرر ریه و طولانی شدن بهبود پس از بیماری های تنفسی
تنگی نفس ناگهانی، کبودی، درد شدید قفسه سینه، سرفه خونی قابل توجه یا اختلال هوشیاری نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است. این علائم همیشه فقط به پنوموکونیوز مربوط نیستند و می توانند نشانه آمبولی ریه، عفونت شدید، حمله قلبی یا نارسایی حاد تنفسی نیز باشند.
علت پنوموکونیوز چیست؟
علت اصلی پنوموکونیوز، استنشاق مکرر و طولانی مدت ذرات بسیار ریز معدنی یا صنعتی است که از فیلترهای طبیعی بینی و راه های هوایی عبور می کنند و به کیسه های هوایی ریه می رسند. بدن برای پاک سازی این ذرات واکنش التهابی ایجاد می کند، اما تماس مداوم می تواند التهاب را به تشکیل ندول، اسکار و فیبروز دائمی تبدیل کند.
ذرات بزرگ تر معمولاً در بینی یا نایژه ها گیر می کنند و با سرفه یا حرکت مژک های تنفسی خارج می شوند. ذرات ریزتر، به ویژه ذرات قابل استنشاق عمیق، به آلوئول ها می رسند. سلول های ایمنی مانند ماکروفاژها این ذرات را جذب می کنند؛ اما برخی مواد مانند سیلیس کریستالی به سلول ها آسیب می زنند و مواد التهابی بیشتری آزاد می کنند.
تداوم این فرایند باعث آسیب به دیواره آلوئول ها و فعال شدن سلول های تولیدکننده کلاژن می شود. کلاژن اضافی به تدریج بافت ریه را سفت می کند. به این وضعیت فیبروز بینابینی یا اسکار ریوی گفته می شود. در برخی انواع، ندول های متعدد تشکیل می شوند و در موارد شدید، ندول ها به هم می پیوندند و توده های فیبروتیک بزرگ ایجاد می کنند.
چه افرادی بیشتر در معرض پنوموکونیوز قرار دارند؟
افرادی که سال ها در محیط های پر از گردوغبار معدنی یا صنعتی کار می کنند، بیشترین خطر ابتلا به پنوموکونیوز را دارند؛ به خصوص اگر تهویه مناسب نباشد یا ماسک تنفسی استاندارد به درستی استفاده نشود. کارگران معدن، سنگ بری، حفاری، ساختمان، ریخته گری، تولید سیمان و عایق کاری در گروه های پرخطر قرار می گیرند.
خطر فقط به عنوان شغلی وابسته نیست؛ نحوه انجام کار نیز اهمیت دارد. فردی که در محیطی با غلظت بالای گردوغبار فعالیت می کند، مواد را می سابد، برش می دهد، خرد می کند یا با فشار هوا پاک سازی انجام می دهد، ذرات بیشتری وارد دستگاه تنفسی خود می کند.
کارگران تازه کار ممکن است تصور کنند تماس کوتاه مدت بی خطر است، در حالی که برخی مواجهه های شدید می توانند آسیب قابل توجه ایجاد کنند. از سوی دیگر، کارکنان باسابقه حتی با علائم خفیف باید غربالگری دوره ای داشته باشند؛ زیرا بیماری ممکن است پس از کاهش یا پایان تماس شغلی نیز پیشرفت کند.
افراد زیر آسیب پذیری بیشتری دارند:
کارگران معدن و استخراج سنگ یا زغال سنگ
کارکنان سنگ بری، کاشی سازی، سرامیک و تولید شیشه
کارگران ساختمان که بتن، آجر یا مصالح حاوی سیلیس را برش می دهند
کارکنان صنایع آزبست، عایق کاری و تعمیر تجهیزات قدیمی
کارگران ریخته گری، سندبلاست، جوشکاری و پرداخت فلزات
افرادی که در کارگاه های کوچک بدون پایش بهداشت حرفه ای کار می کنند
سیگار کشیدن علت مستقیم همه انواع این عارضه نیست، اما می تواند سرفه و کاهش عملکرد ریه را تشدید کند و خطر بیماری های هم زمان مانند برونشیت مزمن و سرطان ریه را افزایش دهد. سابقه سل، بیماری انسدادی ریه و نقص ایمنی نیز ممکن است پیامدهای تماس با گردوغبار را شدیدتر کند.
تفاوت پنوموکونیوز با سایر بیماری های ریوی چیست؟
پنوموکونیوز از سایر بیماری های ریوی با علت، الگوی آسیب و ارتباط آن با تماس شغلی متمایز می شود؛ زیرا عامل اصلی آن ورود طولانی مدت گردوغبار معدنی یا صنعتی به ریه است. آسم بیشتر با تنگی برگشت پذیر راه های هوایی، بیماری انسدادی مزمن ریه با انسداد پایدار جریان هوا، و ذات الریه با عفونت حاد همراه است.
در پنوموکونیوز، شکایت بیمار ممکن است شبیه بیماری های شایع تری مانند برونشیت، آسم یا بیماری انسدادی مزمن ریه باشد. به همین دلیل پزشک تنها بر اساس سرفه یا تنگی نفس تشخیص نمی دهد. سابقه شغلی، مدت تماس، نوع ماده، زمان شروع علائم و الگوی تصویربرداری اهمیت زیادی دارند.
برخلاف ذات الریه عفونی، این نوع عارضه معمولاً با تب و شروع ناگهانی همراه نیست. آنتی بیوتیک نیز اسکار ناشی از گردوغبار را درمان نمی کند؛ مگر اینکه بیمار هم زمان عفونت باکتریایی داشته باشد. در آسم، علائم معمولاً با تماس با محرک ها بدتر و با درمان مناسب بهتر می شوند، در حالی که فیبروز ناشی از گردوغبار اغلب برگشت پذیر نیست.
انواع پنوموکونیوز چیست؟
انواع پنوموکونیوز بر اساس ماده ای که فرد استنشاق کرده است نام گذاری می شوند و هر نوع، الگوی متفاوتی از التهاب و فیبروز ایجاد می کند. سیلیکوز از تماس با سیلیس، آزبستوز از تماس با الیاف آزبست، آنتراکوز از تجمع ذرات کربن و بیماری ریه کارگران زغال سنگ از تماس شغلی با گردوغبار زغال سنگ ناشی می شود.
برخی افراد ممکن است هم زمان با چند نوع گردوغبار تماس داشته باشند. برای مثال، کارگر معدن زغال سنگ ممکن است علاوه بر گردوغبار کربنی، سیلیس نیز استنشاق کند. در چنین شرایطی، شدت بیماری فقط به یک ماده نسبت داده نمی شود و پزشک باید کل سابقه شغلی فرد را بررسی کند.
سیلیکوز
سیلیکوز نوعی بیماری ریوی ناشی از استنشاق سیلیس کریستالی قابل استنشاق است و می تواند به شکل مزمن، سریع پیشرونده یا حاد ایجاد شود. این بیماری در معدن کاران، سنگ برها، کارگران ساختمان، حفاران تونل و کارکنان تولید سنگ مصنوعی دیده می شود و در موارد پیشرفته با فیبروز گسترده و کاهش اکسیژن همراه است.
سیلیس در سنگ، ماسه، بتن، آجر و بسیاری از مصالح ساختمانی وجود دارد. برش یا خرد کردن خشک این مواد، ذرات ریز سیلیس را در هوا منتشر می کند. سیلیکوز مزمن معمولاً پس از سال ها تماس ایجاد می شود، اما تماس بسیار شدید می تواند طی چند ماه یا چند سال آسیب جدی ایجاد کند.
این بیماری علاوه بر کاهش ظرفیت تنفسی، خطر سل و برخی عفونت های خاص را افزایش می دهد. فرد مبتلا ممکن است ابتدا سرفه و تنگی نفس فعالیتی داشته باشد و سپس با پیشرفت فیبروز، دچار تنگی نفس در فعالیت های سبک شود.
آزبستوز
آزبستوز نوعی فیبروز منتشر ریه است که پس از استنشاق طولانی مدت الیاف آزبست ایجاد می شود. این بیماری اغلب سال ها یا دهه ها پس از تماس ظاهر می شود و با تنگی نفس پیشرونده، سرفه خشک و کاهش ظرفیت ریه همراه است؛ بنابراین حتی تماس قدیمی در مشاغل ساختمانی یا صنعتی باید در شرح حال ثبت شود.
آزبست در گذشته در عایق ها، مصالح ساختمانی، لوله ها، ترمز خودرو، کشتی سازی و تجهیزات مقاوم در برابر حرارت استفاده می شد. هنگام تخریب یا تعمیر سازه های قدیمی، الیاف آن می توانند در هوا آزاد شوند. خطر زمانی بیشتر است که فرد بدون آموزش و تجهیزات مناسب، عملیات برش یا تخریب انجام دهد.
آزبستوز با بیماری های دیگری مانند پلاک های پلور، ضخیم شدن پرده جنب، مزوتلیوما و سرطان ریه ارتباط دارد. این بیماری ها الزاماً هم زمان رخ نمی دهند، اما سابقه تماس با آزبست باید به پزشک اطلاع داده شود.
آنتراکوز
آنتراکوز به تجمع ذرات کربن در بافت ریه یا راه های هوایی گفته می شود و بیشتر در افرادی دیده می شود که با دود، دوده یا گردوغبار زغال سنگ تماس داشته اند. شکل خفیف آن ممکن است تنها تغییر رنگ بافت ریه ایجاد کند، اما تماس طولانی و شدید می تواند به التهاب، اسکار و اختلال عملکرد تنفسی منجر شود.
ذرات کربن پس از ورود به ریه توسط سلول های ایمنی جذب می شوند و ممکن است در اطراف راه های هوایی یا غدد لنفاوی تجمع پیدا کنند. در برخی افراد، این تجمع با بیماری ریه کارگران زغال سنگ همراه می شود و آسیب بیشتری ایجاد می کند.
آنتراکوز خفیف ممکن است علامت واضحی نداشته باشد. با این حال، سرفه مزمن، خلط تیره، تنگی نفس و کاهش تحمل فعالیت در تماس های طولانی مدت دیده می شود. اگر فرد هم زمان سیگار بکشد یا به بیماری انسدادی مزمن ریه مبتلا باشد، علائم معمولاً شدیدتر می شوند.
پنوموکونیوز ناشی از فلزات یا مواد خاص
پنوموکونیوز ناشی از فلزات یا مواد خاص زمانی رخ می دهد که فرد به طور مداوم ذرات برخی فلزات، ترکیبات صنعتی یا مواد معدنی را استنشاق کند. نوع آسیب ممکن است از التهاب راه های هوایی و حساسیت ریوی تا بیماری بینابینی و فیبروز متغیر باشد؛ بنابراین تشخیص به شناسایی دقیق ماده تماس زا نیاز دارد.
فلزاتی مانند کبالت، آلومینیوم، بریلیم و برخی ترکیبات فلزی می توانند در صنایع خاص به ریه آسیب بزنند. مواد مورد استفاده در جوشکاری، تولید آلیاژ، پرداخت فلز، ساخت ابزار و صنایع الکترونیک نیز ممکن است محرک یا سمی باشند.
برخی بیماری های ناشی از فلزات از نظر بالینی شبیه پنومونیت حساسیتی یا بیماری بینابینی ریه هستند. بیمار ممکن است سرفه، تنگی نفس، تب خفیف یا احساس ناخوشی داشته باشد. زمان بندی علائم نسبت به محیط کار و بهتر شدن وضعیت در زمان دوری از تماس، سرنخ تشخیصی مهمی است.
جدول مقایسه انواع پنوموکونیوز
جدول زیر تفاوت های اصلی انواع شایع این عارضه را از نظر عامل ایجادکننده، محیط های پرخطر و الگوی معمول بیماری نشان می دهد. این مقایسه برای آشنایی اولیه مفید است، اما تشخیص نهایی به سابقه تماس، معاینه، تصویربرداری و تست عملکرد ریه نیاز دارد؛ زیرا یک فرد ممکن است هم زمان با چند ماده آسیب زا تماس داشته باشد.
وجود نام یک ماده در این جدول به تنهایی ثابت نمی کند که همه افراد در معرض آن حتماً بیمار می شوند. مقدار تماس، مدت مواجهه، تهویه، اندازه ذرات و استفاده از وسایل حفاظت تنفسی تعیین می کنند که خطر واقعی چقدر است.
روش های تشخیص پنوموکونیوز چیست؟
تشخیص پنوموکونیوز با ترکیب سابقه شغلی، علائم، معاینه، تصویربرداری قفسه سینه و تست عملکرد ریه انجام می شود. هیچ آزمایش منفردی برای همه انواع این بیماری کافی نیست؛ پزشک باید مشخص کند فرد با چه ماده ای، چه مقدار و برای چه مدتی تماس داشته و آیا بیماری دیگری می تواند علائم او را توضیح دهد.
شرح حال شغلی باید دقیق باشد و تنها به عنوان شغلی محدود نشود. نوع ماده، روش کار، میزان گردوغبار، تهویه، استفاده از ماسک، سابقه تغییر شغل و زمان بروز علائم اهمیت دارد. تماس های غیرشغلی، مانند تخریب خانه قدیمی یا کارگاه خانگی، نیز باید بررسی شوند.
معاینه فیزیکی
معاینه فیزیکی به پزشک کمک می کند شدت اختلال تنفسی و وجود عوارض احتمالی را ارزیابی کند، اما نتیجه طبیعی معاینه، پنوموکونیوز اولیه را رد نمی کند. پزشک به صداهای غیرطبیعی ریه، تعداد تنفس، سطح اکسیژن خون، کبودی، تورم پاها و نشانه های فشار بر قلب راست توجه می کند.
در برخی بیماران، صدای خشک و ظریف در انتهای دم، شبیه باز شدن نوارچسب، شنیده می شود. این صدا می تواند با فیبروز بینابینی ارتباط داشته باشد، اما اختصاصی نیست. پزشک همچنین انگشتان را از نظر چماقی شدن بررسی می کند؛ هرچند این یافته در همه انواع این عارضه دیده نمی شود.
اندازه گیری اشباع اکسیژن با پالس اکسیمتر در حالت استراحت و گاهی هنگام راه رفتن انجام می شود. کاهش اکسیژن هنگام فعالیت ممکن است پیش از افت واضح اکسیژن در استراحت رخ دهد. وجود خس خس یا طولانی شدن بازدم نیز می تواند بیماری های همراه راه های هوایی را مطرح کند.
عکس ساده قفسه سینه
عکس ساده قفسه سینه یکی از بررسی های اولیه برای شناسایی ندول ها، کدورت ها، ضخیم شدن پرده جنب و الگوهای فیبروتیک در بیماران مشکوک به این عارضه است. این روش در غربالگری شغلی کاربرد دارد، اما حساسیت آن برای تغییرات ظریف یا مراحل ابتدایی همیشه کافی نیست.
در سیلیکوز و بیماری ریه کارگران زغال سنگ، ندول های کوچک در قسمت های مختلف ریه ممکن است دیده شوند. در آزبستوز، خطوط قاعده ای و تغییرات نزدیک پرده جنب اهمیت دارند. با این حال، تفسیر تصویر باید توسط پزشک یا متخصص رادیولوژی آشنا با بیماری های شغلی انجام شود.
اسپیرومتری و تست عملکرد ریه
اسپیرومتری و سایر تست های عملکرد ریه نشان می دهند ریه چه مقدار هوا را وارد و خارج می کند و آیا الگوی محدودکننده، انسدادی یا ترکیبی وجود دارد. این آزمایش ها شدت اختلال تنفسی و روند تغییرات را مشخص می کنند، اما به تنهایی نوع گردوغبار یا علت بیماری را تعیین نمی کنند.
در بیماری های فیبروتیک، ظرفیت ریه ممکن است کاهش یابد و الگوی محدودکننده ایجاد شود. اگر فرد هم زمان سیگار بکشد یا به آسم و بیماری انسدادی مزمن ریه مبتلا باشد، الگوی انسدادی نیز ممکن است دیده شود. بررسی حجم های ریوی و ظرفیت انتشار گازها اطلاعات کامل تری ارائه می دهد.
پزشک ممکن است تست راه رفتن شش دقیقه ای یا اندازه گیری اکسیژن هنگام فعالیت را نیز توصیه کند. این بررسی ها نشان می دهند بیمار در فعالیت روزمره چقدر افت اکسیژن یا کاهش استقامت دارد. تکرار دوره ای تست ها برای سنجش پیشرفت بیماری و پاسخ به توان بخشی مفید است.
آزمایش های تکمیلی
آزمایش های تکمیلی زمانی انجام می شوند که پزشک بخواهد شدت بیماری، عوارض یا تشخیص های مشابه را بررسی کند. سی تی اسکن با وضوح بالا، اندازه و محل ندول ها، فیبروز، حفره ها، ضخیم شدن پرده جنب و توده های فیبروتیک را بهتر از عکس ساده نشان می دهد.
آزمایش خون معمولاً این عارضه را به طور مستقیم تأیید نمی کند، اما برای بررسی عفونت، بیماری های خودایمنی یا وضعیت عمومی بیمار کاربرد دارد. در فردی با خطر سیلیکوز، بررسی سل اهمیت ویژه ای دارد. اگر احتمال بیماری های دیگر وجود داشته باشد، پزشک آزمایش های اختصاصی تری درخواست می کند.
برونکوسکوپی یا نمونه برداری ریه در همه بیماران لازم نیست. پزشک این روش ها را زمانی در نظر می گیرد که یافته های تصویربرداری غیرمعمول باشند، احتمال سرطان یا عفونت مطرح شود، یا تشخیص بدون نمونه گیری روشن نباشد. تصمیم درباره این اقدامات باید بر اساس سود، خطر و شرایط بالینی بیمار گرفته شود.
عوارض پنوموکونیوز چیست؟
عوارض پنوموکونیوز شامل فیبروز پیشرونده ریه، نارسایی تنفسی، کاهش اکسیژن خون، فشار خون ریوی، نارسایی قلب راست، عفونت های تنفسی و افزایش خطر برخی سرطان ها است. احتمال عارضه به نوع ماده، شدت تماس، مدت بیماری، سیگار کشیدن و وجود بیماری های هم زمان بستگی دارد.
فیبروز گسترده باعث می شود ریه سفت شود و اکسیژن کمتری وارد خون شود. بیمار در ابتدا فقط هنگام فعالیت دچار تنگی نفس می شود، اما در مراحل بعد ممکن است برای راه رفتن کوتاه یا انجام کارهای شخصی نیز به اکسیژن مکمل نیاز داشته باشد.
سیلیکوز خطر ابتلا به سل را افزایش می دهد و هرگونه سرفه طولانی، تعریق شبانه، تب یا کاهش وزن باید جدی گرفته شود. آزبستوز نیز با ضخیم شدن پرده جنب، مزوتلیوما و سرطان ریه ارتباط دارد. سیگار کشیدن این خطر را بیشتر می کند و ترک آن یکی از مهم ترین اقدامات مراقبتی است.
فشار خون ریوی، آریتمی، نارسایی قلب راست و کاهش توانایی انجام کار از عوارض مراحل پیشرفته هستند. اضطراب و افسردگی نیز ممکن است در اثر محدود شدن فعالیت و نگرانی درباره آینده ایجاد شوند. توان بخشی ریوی و حمایت روانی می توانند کیفیت زندگی را بهتر کنند.
پنوموکونیوز چگونه درمان می شود؟
درمان پنوموکونیوز بر قطع یا کاهش تماس با گردوغبار، کنترل علائم، درمان عوارض و حفظ عملکرد ریه تمرکز دارد؛ زیرا اسکار و فیبروز تثبیت شده معمولاً با دارو به حالت طبیعی برنمی گردند. برنامه درمانی باید بر اساس نوع بیماری، شدت اختلال تنفسی، سطح اکسیژن و وجود عفونت یا بیماری های همراه تنظیم شود.
در صورت وجود تنگی نفس، داروهای گشادکننده راه های هوایی ممکن است برای بیمارانی که هم زمان انسداد راه هوایی دارند تجویز شوند. این داروها فیبروز را از بین نمی برند، اما می توانند عبور هوا و تحمل فعالیت را بهتر کنند. مصرف خودسرانه کورتیکواستروئیدها یا داروهای ضدالتهاب توصیه نمی شود، زیرا سود آن ها به علت دقیق بیماری وابسته است.
اکسیژن درمانی برای بیمارانی به کار می رود که سطح اکسیژن خونشان پایین است. توان بخشی ریوی، تمرین های تنفسی، فعالیت بدنی کنترل شده، آموزش صرفه جویی در انرژی و تغذیه مناسب به حفظ استقلال بیمار کمک می کنند. واکسن آنفلوانزا، واکسن پنوموکوک و سایر واکسن های توصیه شده نیز خطر عفونت های شدید را کاهش می دهند.
چگونه می توان از پنوموکونیوز پیشگیری کرد؟
پیشگیری از این عارضه با حذف یا کاهش گردوغبار در محیط کار، تهویه مناسب، روش های مرطوب سازی، پایش هوا، آموزش کارکنان و استفاده درست از وسایل حفاظت تنفسی انجام می شود. بهترین راه، کنترل ماده در منبع تولید است؛ زیرا ماسک به تنهایی نمی تواند جایگزین طراحی ایمن محیط کار و کاهش غلظت گردوغبار شود.
در کارگاه های سنگ بری و ساختمان، برش مرطوب و مکش موضعی باید تا حد امکان جایگزین برش خشک شوند. نظافت با جارو یا هوای فشرده می تواند گردوغبار ته نشین شده را دوباره وارد هوا کند؛ روش های مرطوب یا تجهیزات مکنده مناسب، انتخاب ایمن تری هستند.
پایش پزشکی کارکنان در معرض گردوغبار به شناسایی زودهنگام تغییرات کمک می کند. این پایش ممکن است شامل پرسش درباره علائم، بررسی سابقه شغلی، معاینه، اسپیرومتری و تصویربرداری دوره ای باشد. فاصله زمانی آزمایش ها باید بر اساس نوع صنعت و مقررات بهداشت حرفه ای تعیین شود.
ترک سیگار، گزارش سریع علائم تنفسی، رعایت واکسیناسیون و جلوگیری از ورود لباس های آلوده به فضای زندگی نیز اهمیت دارند. کارفرما باید خطرات مواد را به کارکنان توضیح دهد و برگه های ایمنی مواد را در دسترس قرار دهد. پیشگیری زمانی موفق است که مسئولیت آن میان کارگر، کارفرما، مسئول ایمنی و نظام بهداشت حرفه ای تقسیم شود.
سخن پایانی
بیماری پنوموکونیوز نتیجه تماس طولانی مدت با گردوغبارهای معدنی، فلزی یا صنعتی است و ممکن است سال ها بدون علامت باقی بماند. سیلیکوز، آزبستوز، آنتراکوز و بیماری ریه کارگران زغال سنگ، شکل های مهم این گروه از بیماری ها هستند. سرفه مزمن، تنگی نفس فعالیتی و کاهش توان بدنی در فردی که سابقه کار در محیط پرگردوغبار دارد، نباید ساده تلقی شود.
تشخیص زودهنگام می تواند تماس شغلی را متوقف یا محدود کند و فرصت مناسبی برای پیشگیری از عوارض فراهم آورد. با این حال، فیبروز ایجادشده معمولاً برگشت پذیر نیست؛ بنابراین کنترل گردوغبار، استفاده صحیح از حفاظت تنفسی و پایش سلامت کارکنان ارزش بیشتری از درمان دیرهنگام دارد.
اگر تنگی نفس شدید، کبودی، سرفه خونی، درد قفسه سینه یا کاهش هوشیاری ایجاد شد، مراجعه فوری ضروری است. بیماران مبتلا باید با متخصص ریه و در صورت شغلی بودن بیماری، با متخصص طب کار نیز پیگیری شوند.
