عوارض ریوی کووید ۱۹ چیست؟ علائم و ماندگاری آسیب ریه

عوارض ریوی کووید ۱۹ شامل طیفی از مشکلات تنفسی از التهاب و پنومونی تا کاهش ظرفیت تبادل گاز، فیبروز ریه و در موارد شدید سندرم زجر تنفسی حاد است. بعضی بیماران پس از پایان عفونت نیز با سرفه، تنگی نفس یا کاهش تحمل فعالیت روبه رو می شوند. نکته مهم این است که شدت و ماندگاری این عوارض در همه افراد یکسان نیست و به شدت بیماری اولیه، سن، بیماری های زمینه ای و پاسخ بدن بستگی دارد.

SARS-CoV-2 می تواند با التهاب بافت ریه، آسیب کیسه های هوایی و درگیری عروق کوچک، تبادل اکسیژن را مختل کند. بیشتر تغییرات ریوی به تدریج بهتر می شوند، اما پس از بیماری شدید ممکن است علائم تنفسی برای هفته ها یا ماه ها باقی بمانند.

شایع ترین عوارض ریوی کووید ۱۹ کدامند؟

شایع ترین عوارض ریوی کرونا شامل پنومونی ویروسی، التهاب پایدار در ریه، کاهش ظرفیت انتشار گاز، سرفه و تنگی نفس طولانی و در موارد شدید تر ARDS یا تغییرات فیبروتیک است. شدت این عوارض یکسان نیست و علائم ماندگار باید بر اساس شدت و مدت آن ها ارزیابی شوند.

مهم ترین مشکلات ریوی که ممکن است در دوره حاد یا پس از بهبود مشاهده شوند عبارت اند از:

• پنومونی یا ذات الریه ناشی از درگیری بافت ریه ها

• التهاب ماندگار بافت بینابینی ریه

• تنگی نفس، سرفه و احساس فشار یا ناراحتی قفسه سینه

• کاهش DLCO و ایجاد اختلال در انتقال اکسیژن از ریه به خون

• تغییرات فیبروتیک یا اسکار مانند، بیشتر پس از بیماری شدید

• آمبولی ریه یا عوارض عروقی در برخی از بیماران پرخطر

وجود این موارد به معنای آسیب دائمی ریه نیست و تفسیر یافته ها باید همراه با علائم، سطح اکسیژن و سابقه شدت بیماری انجام شود.

التهاب ریه بعد از کرونا

التهاب ریه بعد از بیماری کرونا می تواند پس از فروکش کردن عفونت اولیه باقی بماند و باعث تنگی نفس، سرفه خشک، خستگی و کاهش تحمل فعالیت شود. این وضعیت در همه بیماران رخ نمی دهد و شدت آن از تغییرات خفیف و گذرا تا درگیری بینابینی قابل توجه متفاوت است. مهم ترین نکته این است که باقی ماندن التهاب لزوماً به معنای فیبروز دائمی ریه نیست.

ترمیم بافت ها پس از مرحله حاد زمان بر است. اگر علائم ادامه دار باشند، پزشک ممکن است تست عملکرد ریه، DLCO، تصویربرداری یا سنجش اکسیژن را در نظر بگیرد. درمان به علت و شدت التهاب بستگی دارد و مصرف خودسرانه کورتون یا داروهای تنفسی مناسب نیست.

فیبروز ریه بعد از کووید ۱۹ چیست؟

فیبروز ریه بعد از کووید ۱۹ به ایجاد تغییرات اسکار مانند در بافت ریه پس از آسیب شدید یا طولانی مدت گفته می شود، اما هر تغییر باقی مانده در CT به معنای فیبروز قطعی و دائمی نیست. این عارضه بیشتر پس از کووید شدید، ARDS، بستری طولانی یا درگیری گسترده ریوی مطرح می شود.

پس از کووید شدید امکان دارد برخی ناهنجاری های تصویربرداری برای ماه ها باقی بمانند، اما بخشی از آن ها با زمان کاهش می یابد. برای افتراق التهاب قابل برگشت از فیبروز پایدار، روند علائم، CT و تست عملکرد ریه کنار هم تفسیر می شوند.

سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS) در کووید ۱۹ چیست؟

ARDS یکی از شدیدترین عوارض کرونا روی ریه است که در آن التهاب گسترده و افزایش نفوذپذیری مویرگ های ریه باعث تجمع مایع در کیسه های هوایی و افت شدید اکسیژن خون می شود. این وضعیت یک اورژانس بیمارستانی است و ممکن است به اکسیژن با جریان بالا، حمایت تنفسی غیرتهاجمی یا در برخی بیماران ونتیلاتور نیاز داشته باشد و البته بسته به شدت نارسایی تنفسی و ارزیابی تیم درمان هم است.

پس از عبور از ARDS، بعضی بیماران مدتی با ضعف عضلات تنفسی، کاهش تحمل ورزش یا اختلال عملکرد ریه روبه رو می شوند. بهبود معمولاً تدریجی است و گاهی توان بخشی ریوی و پیگیری تخصصی لازم می شود.

کاهش DLCO بعد از کووید ۱۹ به چه معناست؟ 

کاهش DLCO به این معناست که توانایی ریه‌ها برای انتقال گاز از کیسه‌های هوایی به خون، کمتر از میزان مورد انتظار است و این یافته می تواند یکی از پیامدهای ریوی پس از کووید باشد. کاهش DLCO ممکن است با تنگی نفس هنگام فعالیت، زود خسته شدن یا افت اکسیژن هنگام ورزش همراه باشد، اما گاهی فرد علائم کمی دارد و اختلال فقط در تست عملکرد ریه مشخص می شود.

DLCO به وضعیت بافت ریه، عروق ریوی، هموگلوبین و کیفیت انجام تست وابسته است؛ پس کاهش آن به تنهایی یک تشخیص نیست. نتیجه باید همراه با اسپیرومتری، تصویربرداری و علائم تفسیر شود. افت ماندگار DLCO ممکن است بررسی بیماری بینابینی یا مشکلات عروقی را ضروری کند.

علائم آسیب ریه بعد از کرونا

نشانه‌های آسیب ریوی پس از کرونا عمدتاً به شکل تنگی نفس، سرفه‌های مداوم، کاهش توانایی انجام فعالیت‌های بدنی و احساس ناراحتی یا فشار در قفسه سینه بروز می‌کنند. در موارد شدیدتر، ممکن است سطح اکسیژن خون نیز کاهش یابد. شدت علائم همیشه با میزان تغییرات CT یکسان نیست و به همین دلیل ادامه یا تشدید آنها باید به‌صورت بالینی ارزیابی شود.

فردی که پیش از بیماری بدون مشکل فعالیت می‌کرده اما پس از آن هنگام بالا رفتن از پله یا پیاده‌روی زود دچار نفس‌تنگی می‌شود، ممکن است به بررسی عملکرد تنفسی نیاز داشته باشد.

از طرف دیگر، تنگی نفس پس از کووید می‌تواند دلایل غیرریوی نیز داشته باشد. مشکلات قلبی، کاهش آمادگی جسمانی، کم‌خونی و Long COVID از جمله مواردی هستند که ممکن است علائم مشابه ایجاد کنند.

چه کسانی در معرض خطر بیشتری هستند؟

احتمال عوارض ریوی کرونا در افرادی که نوع شدید بیماری را تجربه کرده‌اند، به اکسیژن یا مراقبت بیمارستانی نیاز داشته‌اند یا سابقه بیماری‌های مزمن ریوی و برخی بیماری‌های زمینه‌ای دارند بیشتر است. بااین‌حال هیچ عامل خطری به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که فرد حتماً دچار آسیب طولانی‌مدت ریه خواهد شد.

افراد مسن‌تر و بیمارانی که در مرحله حاد دچار پنومونی گسترده یا ARDS شده‌اند، معمولاً نیاز بیشتری به بررسی پس از ترخیص دارند. بیماری‌های قلبی، دیابت، چاقی و مشکلات مزمن تنفسی نیز می‌توانند خطر بیماری شدید را افزایش دهند. NIH بیماری‌های مزمن ریوی را از عوامل مرتبط با افزایش خطر ابتلا به نوع شدید کووید معرفی می‌کند.

چه زمانی نیاز به مراجعه پزشک است؟

اگر پس از کووید تنگی نفس جدید یا رو به تشدید، درد قفسه سینه، افت اکسیژن، سرفه خونی یا کاهش محسوس توان فعالیت دارید، باید برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید. در علائم شدید، به ویژه تنگی نفس در حالت استراحت، کبودی لب یا صورت، گیجی، غش یا مشکل در بیدار ماندن، ارزیابی اورژانسی لازم است.

علائم هشدار مهم عبارت اند از:

• تنگی نفس شدید یا بدتر شونده، به خصوص در استراحت

• کبودی لب ها یا صورت، گیجی، غش یا کاهش سطح هوشیاری

• درد شدید یا مداوم قفسه سینه

• سرفه خونی

• افت اکسیژن خون یا کاهش واضح نسبت به سطح معمول فرد

در علائم خفیف اما ماندگار نیز مراجعه مهم است، زیرا تنگی نفس پس از کووید همیشه منشأ ریوی ندارد و مشکلات قلبی، کم خونی، آمبولی یا کاهش آمادگی جسمانی نیز می توانند نقش داشته باشند.

آسیب ریه بعد از کرونا چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص آسیب ریه بعد از کرونا با بررسی شرح حال، شدت بیماری قبلی، معاینه، میزان اکسیژن خون و در صورت نیاز تست عملکرد ریه یا تصویربرداری انجام می‌شود. پزشک ابتدا مشخص می‌کند که آیا علائم واقعاً منشأ ریوی دارند یا عوامل دیگری مانند بیماری قلبی، کم‌خونی، ضعف جسمانی یا اختلالات پس از کووید در ایجاد آنها نقش دارند.

اسپیرومتری حجم و جریان هوای تنفسی را بررسی می‌کند و آزمایش DLCO اطلاعاتی درباره توان انتقال گاز ارائه می‌دهد. در بعضی بیماران CT قفسه سینه برای بررسی کدورت‌های باقی‌مانده، بیماری بینابینی یا سایر تغییرات کاربرد دارد.

براساس شرایط فرد، آزمایش خون، تست راه رفتن، بررسی اکسیژن هنگام فعالیت یا ارزیابی قلبی نیز ممکن است لازم شود. انجام تمام این آزمایش‌ها برای همه بیماران ضروری نیست.

درمان و مدیریت عوارض ریوی

درمان عوارض ریوی کووید ۱۹ به نوع آسیب بستگی دارد و یک داروی واحد برای همه بیماران وجود ندارد. کنترل بیماری فعال یا عفونت ثانویه، درمان عوارض مشخص، توانبخشی ریوی و بازگشت تدریجی و متناسب به فعالیت از رویکردهای احتمالی هستند. انتخاب دارو باید براساس تشخیص دقیق و تحت نظر پزشک انجام شود.

برای بسیاری از افراد، پیگیری و افزایش تدریجی فعالیت متناسب با وضعیت جسمی بخش مهمی از روند بهبود است. در بیمارانی که کاهش توان تنفسی یا جسمانی قابل‌توجه دارند، توانبخشی ریوی می‌تواند برای بهبود عملکرد مورد بررسی قرار گیرد.

کورتون، داروهای ضدانعقاد، آنتی‌بیوتیک یا داروهای ضد فیبروز نباید صرفاً به دلیل ادامه سرفه یا مشاهده یک تغییر در CT به‌صورت خودسرانه مصرف شوند. هرکدام از این درمان‌ها فقط در شرایط مشخص کاربرد دارند.

سایر آسیب های ریوی بعد از کووید ۱۹ کدام اند؟

سایر آسیب های ریوی بعد از کووید ۱۹ می توانند شامل اختلالات عروقی ریه، باقی ماندن کدورت های تصویربرداری، بیماری راه های هوایی، ضعف تنفسی ناشی از بستری طولانی و در برخی افراد تشدید بیماری های قبلی مانند آسم یا COPD باشند. این مشکلات از نظر علت، شدت و مدت با یکدیگر متفاوت اند و وجود علامت تنفسی پس از کرونا همیشه به معنی آسیب ساختاری دائمی ریه نیست.

عوارض ریوی کووید ۱۹ چقدر طول می کشند؟

مدت عوارض ریوی کووید ۱۹ از چند هفته تا چند ماه متغیر است و در برخی بیماران ممکن است طولانی تر شود. سرفه و تنگی نفس اغلب به تدریج کاهش می یابند، اما در افرادی که بیماری شدید داشته اند یا دچار آسیب گسترده ریه شده اند، بازگشت کامل عملکرد تنفسی می تواند زمان بیشتری ببرد. سازمان جهانی بهداشت، تداوم علائم از حدود سه ماه پس از عفونت و ادامه حداقل دو ماه را در تعریف وضعیت پساکووید در نظر می گیرد.

مدت علائم به سن، شدت بیماری اولیه، بستری در ICU، بیماری های زمینه ای و آمادگی جسمانی بستگی دارد. ثابت ماندن یا بدتر شدن تنگی نفس، افت اکسیژن یا ناتوانی در فعالیت های معمول نیاز به بررسی مجدد دارد.

طبق تعریف WHO، وضعیت پساکووید معمولاً در افرادی مطرح می‌شود که علائم در حدود ۳ ماه پس از شروع کووید وجود دارند یا ظاهر می‌شوند، دست‌کم ۲ ماه ادامه دارند و با تشخیص دیگری بهتر توضیح داده نمی‌شوند.

عوارض ریوی کووید طولانی یا Long COVID چیست؟

عوارض ریوی کووید طولانی به مشکلات تنفسی گفته می‌شود که پس از عفونت ادامه پیدا می‌کنند، دوباره ظاهر می‌شوند یا به شکل نوسانی باقی می‌مانند و می‌توانند شامل تنگی نفس، سرفه و کاهش تحمل فعالیت باشند. Long COVID همیشه به معنای آسیب ساختاری قابل مشاهده در ریه نیست و ممکن است چند دستگاه بدن را هم‌زمان درگیر کند.

CDC در راهنمای ۲۰۲۶ نیز Long COVID را وضعیت مزمن مرتبط با عفونت می‌داند که حداقل سه ماه حضور دارد. بنابراین عوارض کرونا روی ریه در این وضعیت می‌تواند از اختلال تبادل گاز تا علائم تنفسی بدون ضایعه ساختاری واضح متغیر باشد.

سخن پایانی

عوارض ریوی کووید ۱۹ طیفی از التهاب و پنومونی تا اختلال تبادل گاز، فیبروز و ARDS را در بر می گیرد، اما مسیر بهبود در افراد متفاوت است و بسیاری از تغییرات ریوی به مرور کاهش می یابند. اگر علائم تنفسی پس از عفونت ادامه پیدا کنند، بررسی بر اساس شدت علائم، سطح اکسیژن، تست عملکرد ریه و در صورت نیاز تصویربرداری می تواند علت را روشن تر کند. از خوددرمانی، به ویژه مصرف خودسرانه کورتون یا آنتی بیوتیک، باید پرهیز کرد.