آنوریسم مغزی چیست؟ علائم، خطرات، تشخیص و روش های درمان

آنوریسم مغزی ممکن است سال‌ها بدون هیچ علامتی وجود داشته باشد، اما پارگی آن می‌تواند در مدت کوتاهی به یک وضعیت تهدید کننده حیات تبدیل شود. آنوریسم مغزی نوعی برآمدگی حباب‌ مانند در بخش ضعیف دیواره رگ‌های خونی مغز است که معمولاً در اثر ضعف دیواره رگ و فشار مداوم خون شکل می‌گیرد.

بیشتر آنوریسم‌ها هرگز پاره نمی‌شوند و ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکنند؛ اما در صورت پارگی، خون وارد فضای اطراف مغز شده و خونریزی زیرعنکبوتیه (SAH) ایجاد می‌کند. سردرد ناگهانی و بسیار شدید، تاری دید و افتادگی پلک از علائم احتمالی هستند و در صورت بروز ناگهانی چنین نشانه‌هایی، ارزیابی و درمان فوری پزشکی ضروری است.

علائم و نشانه های هشداردهنده آنوریسم مغزی  (قبل و بعد از پارگی)

بسیاری از افراد مبتلا به آنوریسم مغزی تا مدت ها هیچ نشانه ای ندارند و ممکن است این مشکل به صورت اتفاقی در یک بررسی تصویربرداری برای بیماری دیگری کشف شود. با این حال، شناخت علائم هشداردهنده اهمیت زیادی دارد، زیرا تشخیص زودهنگام می تواند از عوارض خطرناک مانند خونریزی مغزی جلوگیری کند.

علائم این بیماری به دو مرحله اصلی تقسیم می شوند: علائمی که ممکن است قبل از پارگی ایجاد شوند و نشانه هایی که پس از پارگی و خونریزی ظاهر می شوند. شدت علائم به اندازه آنوریسم، محل قرارگیری آن و میزان فشار واردشده بر بافت های اطراف بستگی دارد.

آنوریسم مغزی در بسیاری از موارد بدون علامت باقی می ماند، اما زمانی که رشد کند یا به ساختارهای عصبی اطراف فشار وارد کند، ممکن است نشانه هایی ایجاد شود که نباید نادیده گرفته شوند.

علائم آنوریسم مغزی پاره نشده چیست؟ (خاموش اما پیش رونده)

بسیاری از آنوریسم های کوچک هیچ نشانه ای ندارند و معمولاً به طور تصادفی در تصویربرداری های مغزی برای بیماری های دیگر کشف می شوند. اما اگر آنوریسم بزرگ شود (آنوریسم های غول پیکر با قطر بیش از ۲۵ میلی متر)، می تواند روی اعصاب جمجمه ای و بافت های مجاور مغز فشار وارد کند. علائم این فشار عبارتند از:

·         درد شدید و موضعی در بالا یا پشت یک چشم.

·         گشادی مردمک چشم  یک طرفه.

·         تغییرات در بینایی مانند دوبینی (Diplopia) یا کاهش میدان دید.

·         افتادگی پلک یا پتوز .

·         احساس بی حسی، گزگز یا ضعف در یک طرف صورت .

علائم آنوریسم مغزی پاره شده (اورژانس پزشکی)

زمانی که آنوریسم پاره می شود، خون با فشار به فضای اطراف مغز می ریزد. تماس خون با بافت مغز به شدت تحریک کننده است. علائم پارگی بسیار سریع و دراماتیک هستند:

·         سردرد رعد و برقی (Thunderclap Headache): این مهم ترین و بارزترین نشانه است. بیماران آن را ناگهانی ترین و بدترین سردرد تمام عمر  خود توصیف می کنند که در کسری از ثانیه به اوج شدت خود می رسد.

·         داشتن حالت تهوع و استفراغ.

·         سفتی گردن (مشابه مننژیت، به دلیل تحریک پرده های مغز توسط خون).

·         حساسیت شدید به نور (فتوفوبی).

·         تشنج ناگهانی.

·         از دست دادن هوشیاری، گیجی یا کما.

·         در برخی موارد، بیمار ممکن است روزها یا هفته ها قبل از پارگی اصلی، سردردهای ناگهانی اما کوتاه مدتی را تجربه کند که ناشی از نشت مقدار بسیار کمی خون است (Sentinel Headaches) .

 انواع آنوریسم مغزی

پس از ایجاد یک ضعف در دیواره رگ های خونی مغز، بخشی از دیواره شریان به مرور زمان تحت فشار جریان خون قرار می گیرد و حالت برآمده پیدا می کند. این برآمدگی ها از نظر شکل، محل ایجاد، ساختار دیواره رگ و علت تشکیل با یکدیگر تفاوت دارند. شناخت انواع آنوریسم مغزی به پزشکان کمک می کند تا میزان خطر پارگی، روش مناسب درمان و زمان بندی پیگیری بیمار را بهتر مشخص کنند.

به طور کلی، آنوریسم های عروق مغزی بیشتر در محل هایی ایجاد می شوند که شریان ها در قسمت پایه مغز به یکدیگر متصل می شوند و فشار جریان خون روی دیواره رگ بیشتر است. برخی از این ضایعات کوچک هستند و ممکن است سال ها بدون ایجاد علامت باقی بمانند، اما برخی دیگر به دلیل اندازه بزرگ، رشد سریع یا شکل خاص خود، خطر بیشتری برای خونریزی داخل مغز ایجاد می کنند.

مهم ترین انواع آنوریسم مغزی شامل ساکولار (کیسه ای)، دوکی شکل، دیسکتینگ و مایکوتیک هستند. هر نوع ویژگی های خاصی دارد و پزشک بر اساس تصاویر به دست آمده از روش های تصویربرداری مانند آنژیوگرافی، ام آر آی یا سی تی آنژیوگرافی درباره آن تصمیم گیری می کند.

آنوریسم مغزی کیسه ای یا ساکولار (Saccular یا Berry Aneurysm)

آنوریسم ساکولار یا کیسه ای شایع ترین نوع آنوریسم عروق مغزی است و این نوع برآمدگی بیشتر در محل اتصال شریان های مغزی به یکدیگر ایجاد می شود، زیرا این نقاط در معرض فشار و تغییرات مداوم جریان خون قرار دارند. شریان های قسمت جلویی گردش خون مغز، به خصوص محل های انشعاب عروق، از شایع ترین مناطق ایجاد ساکولار هستند.

بسیاری از افراد مبتلا به آنوریسم کیسه ای تا زمانی که ضایعه رشد نکند یا دچار پارگی نشود، هیچ علامتی احساس نمی کنند. با این حال، افزایش اندازه آن ممکن است باعث فشار روی ساختارهای اطراف مغز شود و علائمی مانند سردردهای غیرمعمول، مشکلات بینایی، درد اطراف چشم یا اختلال حرکات چشم ایجاد کند.

خطر اصلی این نوع آنوریسم، احتمال پارگی و ایجاد خونریزی زیر عنکبوتیه مغز است. البته همه آنوریسم های ساکولار پاره نمی شوند و پزشکان با بررسی عواملی مانند اندازه، محل قرارگیری، سن بیمار، سابقه خانوادگی و وضعیت سلامت عمومی، میزان خطر را ارزیابی می کنند.

 آنوریسم دوکی شکل (Fusiform Aneurysm)

آنوریسم دوکی شکل نوع دیگری از گشادشدگی غیرطبیعی رگ است که برخلاف نوع کیسه ای، تنها یک قسمت کوچک از دیواره رگ را درگیر نمی کند، بلکه باعث گشاد شدن طولی بخش بیشتری از شریان می شود. در این حالت، رگ از دو طرف پهن تر شده و شکل دوک یا استوانه پیدا می کند.

این نوع معمولاً در شریان های بزرگ تر مغزی مانند شریان بازیلار که در قسمت پشتی مغز قرار دارد، مشاهده می شود. تغییرات ساختاری دیواره رگ، تصلب شرایین، فشار خون کنترل نشده و برخی بیماری های عروقی می توانند در ایجاد یا پیشرفت آن نقش داشته باشند.

برای تشخیص معمولاً با استفاده از روش های تصویربرداری دقیق مانند ام آر آنژیوگرافی، سی تی آنژیوگرافی یا آنژیوگرافی تفریق دیجیتال انجام می شود. پزشک با بررسی شکل، اندازه و وضعیت جریان خون درون رگ تصمیم می گیرد که آیا بیمار نیاز به درمان دارد یا تنها باید تحت نظر باشد و درمان این نوع ممکن است پیچیده تر از نوع کیسه ای باشد

  آنوریسم مایکوتیک (Mycotic Aneurysm)

این نوع بیشتر در افرادی دیده می شود که دچار عفونت های شدید، مشکلات دریچه قلب، ضعف سیستم ایمنی یا عفونت های منتشر در بدن هستند. به همین دلیل، تشخیص علت زمینه ای در کنار درمان خود آنوریسم اهمیت زیادی دارد.

درمان این نوع معمولاً شامل کنترل عفونت با داروهای مناسب و در برخی موارد انجام مداخلات عروقی یا جراحی است. پزشک بر اساس وضعیت بیمار، اندازه آنوریسم و خطر خونریزی تصمیم می گیرد که بهترین روش درمانی چیست.

دلایل بروز آنوریسم مغزی و عوامل خطر

چه چیزی باعث می شود دیواره رگ های مغزی ضعیف شوند؟ پزشکان معتقدند ترکیبی از فرسوده شدن جدار رگ ها در طول زمان، جریان خون آشفته در محل دوشاخه شدن رگ ها و عوامل ژنتیکی در این روند دخیل هستند. 

عوارض آنوریسم مغزی

آنوریسم مغزی در بسیاری از افراد ممکن است برای مدت طولانی بدون ایجاد مشکل باقی بماند، اما زمانی که این برآمدگی در دیواره رگ رشد کند، پاره شود یا روی ساختارهای حساس مغز فشار وارد کند، می تواند عوارض جدی و حتی تهدیدکننده زندگی ایجاد کند. شدت عوارض به عواملی مانند اندازه آنوریسم، محل قرارگیری آن، سرعت رشد، وضعیت سلامت فرد و زمان شروع درمان بستگی دارد.

خونریزی زیر عنکبوتیه (Subarachnoid Hemorrhage)

این نوع خونریزی معمولاً با یک سردرد ناگهانی و بسیار شدید همراه است که بسیاری از بیماران آن را شدیدترین سردرد عمر خود توصیف می کنند. علاوه بر سردرد، علائمی مانند تهوع، استفراغ، سفتی گردن، کاهش سطح هوشیاری، تشنج و اختلالات عصبی نیز ممکن است ایجاد شود.

خونریزی زیر عنکبوتیه یک وضعیت اورژانسی است، زیرا افزایش فشار داخل جمجمه و آسیب ناشی از خونریزی می تواند عملکرد قسمت های مختلف مغز را مختل کند. درمان سریع می تواند خطر آسیب های دائمی و مرگ را کاهش دهد.

آسیب مغزی ناشی از کمبود خون رسانی (ایسکمی مغزی)

یکی دیگر از عوارض احتمالی، کاهش جریان خون به بخش هایی از مغز است. پس از پارگی آنوریسم عروق مغزی ، بدن ممکن است در واکنش به خونریزی، باعث انقباض عروق مغزی شود که به آن وازواسپاسم (Vasospasm) گفته می شود.

وازواسپاسم باعث تنگ شدن شریان ها و کاهش اکسیژن رسانی به سلول های مغزی می شود. اگر این وضعیت کنترل نشود، ممکن است سکته مغزی ایسکمیک ایجاد شود.

علائم این عارضه می تواند شامل موارد زیر باشد:

• ضعف یا بی حسی در یک طرف بدن
• اختلال در صحبت کردن
• کاهش سطح هوشیاری
• مشکلات حرکتی
• تغییرات ناگهانی در رفتار یا عملکرد ذهنی

به همین دلیل، بیمارانی که دچار پارگی آنوریسم عروق مغزی شده اند معمولاً برای چند روز تحت مراقبت دقیق پزشکی قرار می گیرند تا احتمال بروز وازواسپاسم بررسی شود.

هیدروسفالی (Hydrocephalus)

هیدروسفالی یکی دیگر از عوارضی است که ممکن است پس از پارگی آنوریسم عروق مغزی ایجاد شود. در این حالت، تجمع غیرطبیعی مایع مغزی نخاعی باعث افزایش فشار داخل جمجمه می شود.

خون ناشی از پارگی رگ می تواند مسیر طبیعی گردش مایع مغزی نخاعی را مسدود کند و باعث شود این مایع به درستی جذب نشود. افزایش فشار ناشی از هیدروسفالی می تواند عملکرد مغز را تحت تأثیر قرار دهد.

علائم هیدروسفالی ممکن است شامل:

• سردرد شدید
• تهوع و استفراغ
• خواب آلودگی
• کاهش تمرکز
• اختلال در راه رفتن
• کاهش سطح هوشیاری

در برخی موارد، پزشکان برای کاهش فشار داخل جمجمه از روش هایی مانند تخلیه مایع اضافی استفاده می کنند.

تشنج و اختلالات عصبی

پس از پارگی یا خونریزی ناشی از آنوریسم، تحریک بافت مغز توسط خون می تواند احتمال ایجاد تشنج را افزایش دهد. تشنج ممکن است در زمان خونریزی اولیه یا در دوره بهبودی بیمار اتفاق بیفتد.

علاوه بر تشنج، برخی بیماران ممکن است دچار مشکلات عصبی طولانی مدت شوند. این مشکلات به محل آسیب در مغز و شدت خونریزی بستگی دارند.

برخی اختلالات عصبی احتمالی عبارت اند از:

• ضعف عضلات یا فلج اندام ها
• اختلال در تعادل و هماهنگی حرکات
• مشکلات حافظه
• کاهش توانایی تمرکز
• تغییرات خلقی و رفتاری
• اختلال در گفتار یا درک زبان

توان بخشی عصبی، فیزیوتراپی و درمان های حمایتی می توانند به بهبود عملکرد بیماران پس از این عوارض کمک کنند.

آسیب به اعصاب مغزی و مشکلات بینایی

اگر آنوریسم در نزدیکی اعصاب کنترل کننده چشم یا مسیرهای بینایی قرار داشته باشد، حتی قبل از پارگی نیز ممکن است باعث ایجاد مشکلاتی شود.

فشار آنوریسم بزرگ شده روی اعصاب اطراف می تواند باعث علائمی مانند:

• دوبینی
• تاری دید
• افتادگی پلک
• درد اطراف چشم
• تغییر اندازه مردمک چشم

در برخی موارد، درمان به موقع آنوریسم می تواند از پیشرفت این مشکلات جلوگیری کند. اما اگر فشار طولانی مدت روی عصب ایجاد شود، ممکن است برخی اختلالات بینایی ماندگار شوند.

کما و کاهش سطح هوشیاری

پارگی شدید آنوریسم عروق مغزی و خونریزی گسترده می تواند باعث افزایش فشار داخل جمجمه و اختلال عملکرد مغز شود. در شرایط شدید، بیمار ممکن است سطح هوشیاری خود را از دست بدهد و وارد حالت کما شود.

شدت کاهش هوشیاری به میزان خونریزی، محل آسیب و سرعت دریافت درمان بستگی دارد. مراقبت های فوری در بخش های تخصصی مانند مراقبت های ویژه عصبی می تواند نقش مهمی در کنترل این وضعیت داشته باشد.

خطر مرگ ناشی از پارگی آنوریسم

پارگی آنوریسم یکی از شرایط بسیار خطرناک در پزشکی محسوب می شود. میزان خطر به عوامل مختلفی مانند حجم خونریزی، وضعیت عمومی بیمار و سرعت شروع درمان بستگی دارد.

برخی افراد پس از پارگی آنوریسم بهبود قابل توجهی پیدا می کنند، اما برخی دیگر ممکن است با عوارض دائمی یا خطر جانی مواجه شوند. به همین دلیل، توجه به علائم هشداردهنده و مراجعه سریع پزشکی اهمیت بسیار زیادی دارد.

عود یا رشد مجدد آنوریسم پس از درمان

حتی پس از درمان موفقیت آمیز، در برخی موارد امکان باقی ماندن بخشی از آنوریسم یا تشکیل مجدد آن وجود دارد. این موضوع بیشتر در برخی روش های درمانی داخل عروقی مانند کویلینگ مشاهده می شود.

به همین دلیل، بیمارانی که تحت درمان قرار گرفته اند معمولاً نیاز به پیگیری های منظم با روش هایی مانند ام آر آنژیوگرافی یا آنژیوگرافی دارند تا وضعیت رگ بررسی شود.

رعایت توصیه های پزشک، کنترل فشار خون، ترک مصرف دخانیات و داشتن سبک زندگی سالم می تواند احتمال مشکلات آینده را کاهش دهد.

 روش های تشخیص پزشکی و تصویربرداری

تشخیص سریع و  دقیق آنوریسم مغزی اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا بسیاری از این ضایعات ممکن است تا مدت ها بدون علامت باقی بمانند و تنها با انجام بررسی های تخصصی شناسایی شوند. هدف از روش های تشخیصی، مشخص کردن وجود یا عدم وجود آنوریسم، اندازه آن، محل قرارگیری، شکل رگ درگیر و میزان احتمال پارگی است.

پزشک معمولاً پس از بررسی علائم بیمار، سابقه خانوادگی، عوامل خطر مانند فشار خون بالا، مصرف دخانیات یا بیماری های عروقی، مناسب ترین روش تصویربرداری را انتخاب می کند. انتخاب روش تشخیص به شرایط بیمار، شدت علائم و احتمال وجود خونریزی بستگی دارد.

در شرایطی که بیمار با علائم ناگهانی مانند سردرد شدید، کاهش سطح هوشیاری یا علائم عصبی مراجعه می کند، سرعت تشخیص اهمیت زیادی دارد. در این موارد معمولاً ابتدا از روش هایی مانند سی تی اسکن استفاده می شود تا وجود خونریزی بررسی شود. سپس در صورت نیاز، تصویربرداری های دقیق تر برای بررسی عروق مغزی انجام می شود.

آنوریسم مغزی معمولاً با روش های تصویربرداری عروقی تشخیص داده می شود، زیرا این روش ها امکان مشاهده مستقیم تغییرات ساختاری شریان ها و بررسی دقیق محل ایجاد برآمدگی در رگ را فراهم می کنند.

دکتر مهسا تاجیکدکتر مهسا تاجیک

4/3(203)

---

تهران، خیابان دماوند خیابان افشاری ایستگاه dsadsadsadsa

دریافت نوبت

دکتر مهسا تاجیکدکتر مهسا تاجیک

4/3(203)

---

تهران، خیابان دماوند خیابان افشاری ایستگاه dsadsadsadsa

دریافت نوبت

سی‌تی اسکن (CT Scan) و سی‌تی آنژیوگرافی (CTA)

تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) و ام آر آنژیوگرافی (MRA)

سوزن زدن به  کمر (Lumbar Puncture) یا کشیدن مایع مغزی نخاعی

آنژیوگرافی تفریق دیجیتال (DSA) 

آنژیوگرافی تفریق دیجیتال یا DSA یکی از دقیق ترین و تخصصی ترین روش های بررسی عروق مغزی است که در تشخیص و برنامه ریزی درمان آنوریسم های پیچیده کاربرد زیادی دارد. این روش به پزشکان اجازه می دهد تصاویر بسیار واضحی از داخل شریان ها به دست آورند و جزئیات دقیقی درباره محل، اندازه و شکل آنوریسم مشاهده کنند.

در حالی که روش هایی مانند MRI، MRA و CTA روش های غیرتهاجمی هستند، DSA یک روش تهاجمی تر محسوب می شود، زیرا نیاز دارد یک کاتتر بسیار نازک از طریق رگ های بدن، معمولاً از ناحیه کشاله ران یا مچ دست، به سمت عروق مغزی هدایت شود.

 آنژیوگرافی مغزی درون رگی

راه های درمان آنوریسم مغزی

کلیپس کردن با جراحی باز (Microvascular Surgical Clipping)

 درمان های داخل عروقی و کویلینگ (Endovascular Coiling & Stenting)

این روش ها که کمتر تهاجمی هستند، نیازی به باز کردن جمجمه ندارند. یک کاتتر از کشاله ران یا دست وارد شده و تحت هدایت اشعه ایکس به سمت آنوریسم مغزی رانده می شود. 

کویلینگ (Coiling)

سیم های بسیار نازک و فنری شکلی از جنس پلاتین از طریق کاتتر به داخل فضای آنوریسم فرستاده می شوند. این سیم ها به هم گره خورده و فضای حباب را پر می کنند. این کار باعث ایجاد لخته خون در داخل آنوریسم شده و دیواره آن را مهر و موم می کند.

استنت گذاری و منحرف کننده های جریان خون (Flow Diverters)

مراقبت های پس از درمان آنوریسم مغزی

  زندگی پس از درمان آنوریسم مغزی توانبخشی

بهبودی و ریکاوری پس از آنوریسم پاره شده یک مسیر طولانی است. بیماران ممکن است با خستگی مزمن، مشکلات حافظه، اختلالات گفتاری یا ضعف حرکتی مواجه شوند. برای این کار موارد زیر باید انجام شود: 

۱- توانبخشی: فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی نقش بسیار مهمی در بازگشت عملکردهای از دست رفته مغز دارند. حمایت روانی نیز برای مقابله با افسردگی و اضطراب پس از تروما ضروری است.

۲- تغییر سبک زندگی که  شامل موارد زیر میشود :

الف -  کنترل فشار خون با دارو و رژیم غذایی (کاهش مصرف نمک).

ب- ترک کامل سیگار (مهم ترین اقدام پیشگیرانه).

پ - مدیریت استرس از طریق یوگا، مدیتیشن و خواب کافی.

۴- انجام منظم تصویربرداری های کنترلی (Followup) طبق دستور پزشک.

سخن پایانی

آنوریسم مغزی یکی از بیماری های عروقی مهم سیستم عصبی است که در اثر ضعف دیواره یکی از شریان های مغزی و ایجاد یک برآمدگی غیرطبیعی در رگ شکل می گیرد. این بیماری در بسیاری از افراد ممکن است بدون علامت باقی بماند، اما در صورت رشد، فشار بر ساختارهای حساس مغز یا پارگی می تواند عوارض جدی مانند خونریزی زیر عنکبوتیه، سکته مغزی، اختلالات عصبی و حتی خطر جانی ایجاد کند.

شناخت علائم هشداردهنده، به خصوص سردرد ناگهانی و بسیار شدید، اختلالات بینایی، ضعف اندام ها، مشکلات گفتاری یا کاهش سطح هوشیاری، اهمیت زیادی دارد و می تواند با مراجعه به سامانه نوبت دکتر لیست بهترین دکتر ها برای این بیماری را ببینید و نوبت و مشاوره آنلاین خود را ثبت بکنید . 

منابع و مآخذ:

NHS. Brain aneurysm. Available at:
 https://www.nhs.uk/conditions/brain-aneurysm/

Mayo Clinic. Brain aneurysm – Symptoms and causes. Available at
: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/brain-aneurysm/symptoms-causes/syc-20361483